1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra ölkədə sovet hakimiyyətinin qurulması prosesi başlandı və bu proses yalnız siyasi hakimiyyətin dəyişməsi deyil, həm də dövlət idarəetmə modelinin köklü şəkildə transformasiyası ilə nəticələndi. Milli ordunun ləğvi, inzibati strukturların yenidən qurulması və keçmiş siyasi-hərbi elitanın sistemdən kənarlaşdırılması cəmiyyət daxilində ciddi narazılıq formalaşdırdı. Bu narazılıqların ən kəskin ifadə formalarından biri 1920-ci ilin mayında Gəncədə baş verən silahlı üsyan oldu. Üsyanın mahiyyətini yalnız lokal hərbi hadisə kimi deyil, sovetləşmə prosesinə qarşı yaranmış sosial-siyasi müqavimətin struktur ifadəsi kimi izah etmək daha məqsədəuyğundur.
Gəncə üsyanının formalaşması bir neçə qarşılıqlı əlaqəli struktur səbəblə izah olunur. İlk növbədə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun ləğvi və zabit korpusunun siyasi sistemdən kənarlaşdırılması keçmiş hərbi elita daxilində ciddi narazılıq yaratdı və bu narazılıq fərdi deyil, kollektiv müqavimət potensialına çevrildi. Eyni zamanda sovetləşmə prosesinin sürətli, mərkəzləşdirilmiş və inzibati zorakılıq elementləri daşıması yerli əhali ilə yeni hakimiyyət arasında legitimlik böhranı formalaşdırdı. Bu vəziyyət göstərir ki, üsyan təkcə siyasi dəyişikliklərə reaksiya deyil, həm də idarəetmə modelinin qəbul edilməməsi ilə bağlı idi. Başqa sözlə, konfliktin kökündə yalnız “hakimiyyət dəyişimi” deyil, “idarəetmə forması” problemi dayanırdı.
May ayının sonlarında Gəncədə silahlı çıxış baş verdi və üsyançı qüvvələr ilkin mərhələdə bəzi inzibati və hərbi obyektləri nəzarətə götürə bildilər. Lakin bu taktiki uğur strateji nəticəyə çevrilmədi, çünki üsyançı qüvvələr arasında vahid komandanlıq sistemi formalaşmamışdı. Qərarların lokal səviyyədə qəbul edilməsi, koordinasiyanın zəifliyi və hərbi planlamanın parçalanmış xarakteri üsyanın davamlılığını zəiflətdi. Bu vəziyyət göstərir ki, üsyanın əsas zəifliklərindən biri resurs çatışmazlığından daha çox təşkilati strukturun olmaması idi.
Sovet tərəfi isə XI Qırmızı Ordu vasitəsilə konfliktə sistemli və üstün hərbi resurslarla müdaxilə etdi. Artilleriya, zirehli texnika və əlavə canlı qüvvənin tətbiqi ilə güc balansı sürətlə sovet qüvvələrinin xeyrinə dəyişdi. Bu mərhələdə münaqişə artıq lokal qarşıdurma deyil, dövlətin institusional gücü ilə qeyri-institusional müqavimət arasında asimmetrik müharibə xarakteri aldı. Şəhərin mühasirəyə alınması həm hərbi, həm də logistika baxımından üsyançıların manevr və təminat imkanlarını faktiki olaraq aradan qaldırdı.
Analitik baxımdan Gəncə üsyanının məğlubiyyəti bir neçə struktur faktorun birgə təsiri ilə izah olunur. Vahid hərbi rəhbərliyin olmaması, resurs və texniki baxımdan ciddi asimmetriya, siyasi izolyasiya və xarici dəstəyin mövcud olmaması üsyanın strateji davamlılığını mümkünsüz etdi. Bu faktorlar göstərir ki, belə tip münaqişələrdə nəticə yalnız hərbi iradə ilə deyil, institusional güc və təşkilati sabitliklə müəyyən olunur. Sovet tərəfinin üstünlüyü təkcə silah gücü ilə deyil, həm də idarəetmə və koordinasiya qabiliyyəti ilə bağlı idi.
Üsyanın yatırılmasından sonra Gəncədə sovet inzibati nəzarəti gücləndirildi və keçmiş hərbi-siyasi elita nümayəndələrinə qarşı repressiv tədbirlər həyata keçirildi. Bu mərhələ yalnız cəza mexanizmi kimi deyil, eyni zamanda yeni siyasi sistemin konsolidasiyası və potensial müqavimət strukturlarının aradan qaldırılması kimi qiymətləndirilə bilər. Yəni post-konflikt dövründə həyata keçirilən siyasət sovet hakimiyyətinin legitimliyini möhkəmləndirməyə xidmət edirdi.
Nəticə etibarilə, Gəncə üsyanı Azərbaycan tarixində sovetləşmə prosesinə qarşı yaranmış ən mühüm silahlı müqavimət hadisələrindən biridir. Lakin onun məğlubiyyəti fərdi hərbi səhvlərdən daha çox struktur amillərlə izah olunmalıdır. Vahid komandanlığın olmaması, institusional resurs fərqi və siyasi izolyasiya üsyanın nəticəsini əvvəlcədən müəyyən edən əsas faktorlar idi. Bu baxımdan Gəncə üsyanı təkcə tarixi hadisə deyil, həm də dövlət gücü, legitimlik və müqavimət arasındakı münasibətləri izah edən analitik model kimi çıxış edir.
Vəli Xaspoladov
Tarix və beynəlxalq ərazi tədqiqatları üzrə araşdırmaçı
