Bəzən bir məzarın başına çatmaq üçün minlərlə kilometr yol getmək azdır. O yol illər əvvəl eşitdiyin bir adla, yaddaşına hopmuş bir söhbətlə başlayır…
Azərbaycan əsilli böyük özbək şairi, dramaturqu və alimi Maqsud Şeyxzadənin adını ilk dəfə uzun illər öncə mərhum atam İmrayıl müəllimdən eşitmişdim. Atamın söhbətlərindən yaddaşımda qalan feldşer Məsim bəyin oğlu Maqsud bəy zaman keçdikcə mənim üçün bütöv bir taleyin, yurd sevgisinin və sözə sədaqətin ünvanına çevrildi. İllər boyu onun haqqında oxuduqca, düşündükcə məzarını ziyarət etmək arzusu da içimdə böyüyürdü.
Daşkəndə gəlməzdən əvvəl onun hansı qəbiristanlıqda dəfn olunduğunu öyrənməyə çalışmış, ancaq dəqiq məlumat əldə edə bilməmişdim. Bu arzu ilə gəldiyim şəhərdə görüşlərimi yekunlaşdırdıqdan sonra Ədiblər parkına üz tutdum. Burada böyük ədibin heykəlini ziyarət etdim. Lakin ürəyim məzarının yerini tapıb onun qarşısında baş əymək istəyirdi.
Öncədən planlaşdırmasam da Özbəkistan Yazıçılar Birliyinə getdim. Oradakı ədəbiyyat muzeyini gəzə-gəzə tanışlarla söhbət zamanı Maqsud Şeyxzadənin Daşkəndin Cığatay qəbiristanlığında uyuduğunu bildirdilər. İllərdir qəlbimdə gəzdirdiyim arzunun artıq bir ünvanı vardı. Taksi ilə birbaşa qəbiristanlığa yollandıq.
Və nəhayət, axtardığım məzarın önündə idim…
Bəli haqqında ilk dəfə atamdan eşitdiyim, illərlə düşüncəmdə yaşatdığım Maqsud Şeyxzadənin adı indi qarşımdakı daşın üzərində idi. Əzəmətli mərmər heykəldən baxan sərt baxışlı Maqsud babamın sinə daşına yazılmışdı:
Elga dastyor bo‘lsa she’rlarimiz,
Demakki, umrimiz o‘tmabdi bekor!
Azərbaycanca mənası
Şeirlərimiz xalqa yararlı olarsa,
Deməli, ömrümüz hədər gitməyib!
Ehtiramımı, sevgimi ifadə edən sözlərimi söylədim. Ancaq həmin an hiss etdim ki, insanın illərlə içində daşıdığı duyğuların hamısı sözə sığmır. Əlimi məzar daşına qoyarkən atamın səsini də yenidən eşidirmiş kimi oldum. Sanki illər əvvəl başlayan o söhbət burada, Daşkənddə, böyük ədibin məzarı başında davam edirdi.
Kökləri Qazaxın Salahlı kəndinə bağlı olan, Atası feldşer həkim Məsim Şəxıyevin işi ilə əlaqədar Ağdaşda yaşadıqlarından 1908-ci ildə Ağdaşda dünyaya gələn, Maqsud Şeyxzadə Azərbaycan sevgisini ömrünün sonunadək qəlbində yaşatdı. Taleyin onu doğma yurddan uzaqlara apardığı yollar Özbəkistanda böyük bir ədəbi ömrə açıldı. Azərbaycan ona ilk sözünü, ilk duyğusunu vermişdi; Özbəkistan isə onun istedadının çiçəkləndiyi, sözünün milyonlarla insanın mənəvi sərvətinə çevrildiyi ikinci vətəni oldu.
Hüseyn Cavid və Abdulla Şaiq kimi ustadlardan dərs almış Şeyxzadənin dünyagörüşündə türkçülük düşüncəsi, azadlıq duyğusu və maarifçilik dərin iz buraxmışdı. Mən onun türk dünyasına xidmətinin mahiyyətini xalqlarımızın ortaq yaddaşını ədəbiyyatda yaşatmasında görürəm. Azərbaycan ədəbi mühitindən aldığı işığı özbək söz sənətinə daşımaq, qardaş xalqın dilində onun tarixi qürurunu ifadə etmək mənəvi birliyə verilən əvəzsiz töhfə idi.
“Cəlaləddin Mənquberdi” əsərində vətəni müdafiə iradəsini və azadlıq əzmini, “Mirzə Uluqbəy” faciəsində isə elmin ucalığını, düşünən insanın faciəsini böyük sənətə çevirdi. Bu əsərləri ilə özbək dramaturgiyasının inkişafında dərin iz qoydu. “Daşkəndnamə”də ona doğmalaşan şəhərə məhəbbətini ifadə etdi; Əlişir Nəvai irsinə dair tədqiqatları ilə türk sözünün zənginliyinin elmi dərkinə xidmət göstərdi. Şair, alim, tərcüməçi və müəllim kimi bütöv bir nəslin mənəvi yetişməsində pay sahibi oldu.
Onun ömründən sürgünlər, həbs və ağır məhrumiyyətlər keçdi. Ancaq bütün bunlardan sonra yenidən sözə, elmə, yaradıcılığa qayıtmaq gücü tapdı. Bu taledə insanı sarsıdan bir ağrı ilə yanaşı, insan iradəsinə inam yaradan böyük bir mətanət də var.
Məzarı önündə düşündüm: atalarımızın bizə danışdığı insanlar yaddaşımızda yaşadıqca nəsillər arasındakı mənəvi bağ da qırılmır. Atam bir zamanlar mənə Maqsud Şeyxzadədən danışmışdı. İndi mən onun uyuduğu torpaq başında həm böyük ədibin xatirəsinə, həm də o adı yaddaşıma əmanət edən atamın ruhuna ehtiram göstərirdim.
Ruhun şad olsun, Maqsud bəy! Sən Azərbaycan torpağından boy verib özbək ədəbiyyatında ucalan, kölgəsində iki qardaş xalqın görüşdüyü bir çinarsan.
Atam, səndən eşitdiyim adın ziyarətinə gəldim… Sənin xatirəni də özümlə gətirdim.
