Ekspertə görə, imtiyazlı şərtlərlə xırda torpaq payçılarının sığortasını dövlət subsidiyalaşdırmalıdır
Azərbaycanda əmək qabiliyyətli olub işləməyən şəxslərin icbari tibbi sığortadan kənarda qalması gözlənilir. Hökumətin qəbul etdiyi qərara əsasən, 2026-cı ildən etibarən belə şəxslər ayda 16 manat ödəməsələr, pulsuz tibbi xidmətdən yararlana bilməyəcəklər.
Bu yenilik ölkədə ciddi müzakirələrə səbəb olub. Bir qisim işsiz şəxslərin ayda 16 manatı ödəmək imkanında olmayacaqlarını bildirirlər. Bir qisim isə bildirir ki, işsiz sayılan şəxslərin çoxu faktiki olaraq rəsmiləşdirilmədən işləyir.
Rəsmi izahata əsasən bu addımın əsas məqsədi insanları əmək müqaviləsi ilə işləməyə sövq etməkdir: Pulsuz tibbi xidmət almaq istəyən şəxslər qeyri-rəsmi işlədikləri yerlərdə əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsində maraqlı olacaqlar. Lakin ekspertlərə görə, bu addım əmək müqavilələrinin ağardılması baxımından ciddi effekt verməyəcək. İqtisadçı-ekspert Rövşən Ağayevin dediyinə görə, yeni model ən azı 4 milyon nəfərə yaxın insanı icbari tibbi sığorta mexanizmindən kənarda qoyacaq: “Bura əmək müqaviləsi və mülki-hüquqi xarakterli müqavilələrlə işləməyən, sahibkar kimi qeydiyyatda olmayan əmək qabiliyyətli yaşda (15-65 yaş) əhali, başqa yerdə rəsmi ödənişli olmayan, adına pay torpağı olan, lakin bələdiyyələrdə ailə kəndli təsərrüfatı kimi uçota alınmayan əmək qabiliyyətli yaşda əmək qabiliyyətli yaşda əhali. Bu əhali kateqoriyasının sayı 3 milyon nəfərə yaxındır.
Daha bir qrup müxtəlif səbəblərə işçi qüvvəsinə daxil olmayan əmək qabiliyyətli yaşda sağlam əhalidir. Bura ev işlərini yerinə yetirən, ailə üzvlərinə qulluq edən evdar qadınlar, iş tapmağa ümidini itirdiiy üçün rəsmi kanallarla iş axtarmağı dayandıran və işsiz kimi qeydiyyatdan keçməyən insanlar daxildir. Bu əhali qruplarına isə 1 milyon nəfərə yaxın insan daxildir”.
Ekspertə görə, iş yerlərinin məhdudluğu şəraitində işçinin işəgötürəndən rəsmi əmək müqaviləsi tələb etməsi mümkün deyil: “Azərbaycanda yüksək ixtisaslı əmək tələb edən iş yerləri çox az yaranır. Əsasən ixtisassız əməyin, xüsusi peşə bacarıqları tələb etməyən iş yerləri yaranır, real işsizlik səviyyəsi çox yüksəkdir və sahibkarlar belə vəziyyətdə istədikləri şərtləri diqtə edə bilirlər. Qeyri-formal məşğulluq əsasən azxtisaslı və ixtisassız əmək üçün xarakterik olan iqtisadi fenomendir”.
R.Ağayev qonşu ölkələrin təcrübəsini misal kimi təqdim edir: “Gürüstanda universal modeldir. Yəni məşğulluq statusundan və sığorta ödəmələrindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşlar tibbi sığorta alır.
Türkiyədə də bizdəki kimi qeyri-formal məşğul olanlar üçün özlərini sığorta etdirmələri tələbi var. Yəni rəsmi gəliri olmayan və tibbi sığorta ödəməyən şəxslər özlərini sığortalatmalıdırlar. Amma burda çox vacib bir detal var: gəlirlərin yoxlanması sistemi adambaşına gəlir səviyyəsinə əsasən ailələr yoxsul kateqoriyasına aid edilirsə, bu şəxslərin tibbi sığortasını dövlət subsidiyalaşdırır. Ən son məlumata görə əhalinin təxminən 15 faizinin bu imtiyazdan yararlandığı deyilir.
Türkiyədə qeyri-formal sektorun payı da Azərbaycandan az qala 2 dəfə aşağıdır. Ona görə də həm özlərinin, həm də dövlət hesabına sığortalanan əhali ümumi əhalinin 85 faizinə yaxındır. Yəni Türkiyədə universal model olmasa da, sistem daha inklüzivdir”.
Ekspert hesab edir ki, Azərbaycanda da çox şəffaf gəlir və məşğulluq ölçülməsi sistemi yaradıla, gerçək aztəminatlı ailələr müəyyən oluna bilər. Daha sonra belə ailələrin üzvləri sığorta təminatını dövlətdən alarlar.
Yeni tibbi sığorta modeli sayı1,5 milyon nəfərə yaxın olan kənd təsərrüfatı torpaqlarının payçılarına da problem yaradacaq: “Bu kateqoriyadan olan 100 minlərlə insanın əsas və yeganə iş yeri elə pay torpaqlarıdır. Onlar ölkənin ərzaq (həm də milli) təhlükəsizliyinin sütunudur. Belə bir strateji sahənin ağırlığını daşıyan nəhəng işçi ordusu icbari tıbbı sığorta mexanizmindən kənarda qalır. Çünki qanunvericiliyə görə, pay torpaqlarının yerləşdiyi ərazinin bələdiyyəsində ailə kəndli təsərrüfatı kimi uçota alınmayan fermerlər avtomatik olaraq qeyri-formal məşğul əhali kateqoriyasına düşür.
Tibbi sığorta haqqında qanunda ayrıca olaraq torpaq payçıları sığorta ödəyici kimi nəzərdə tutulmayıb. Halbuki pensiya sığortasında bu yanaşma var və torpaq mülkiyyətçiləri torpağın keyfiyyət kateqoriyasından asılı olaraq minimum əmək haqqına nisbətlə pensiya sığortası ödəyirlər”.
Ekspertə görə, imtiyazlı şərtlərlə xırda torpaq payçılarının sığortasını dövlət subsidiyalaşdırmalıdır: “Elə bu yaxınlarda ölkənin kənd təsərrüfatı naziri dedi ki, Azərbaycanda bir təsərrüfata orta hesabla 1,7 hektar torpaq düşür və bu ailənin dolanması üçün qətiyyən kifayət deyil. O daha uzağa gedərək əlavə etmişdi ki, fermer ailəsinin dolanışığı üçün azı 9 hektar torpağa sahib olmalıdır.
İndi özünü dolandıra bilməyən bu qədər böyük sayda insanın sağlamlığını qorumaq məsuliyyətini onların boynuna atmaq olarmı? Sağlamlıq məsələsi də ərzaq təminatı kimi strateji və milli təhlükəsizlik məsələsidir…
Yeri gəlmişkən, bir çox ölkələrdə dövlət bütün səhiyyə xidmətlərinə münasibətdə universal sığorta modeli tətbiq etməsə də, minimum xidmətlər paketi təqdim edir, istisnasız olaraq bütün vətəndaşlar həmin paketi ala bilir. Azərbaycanda da belə paket təqdim olunacaqmı?”
Yazını hazırladı: Dünya SAKİT
