Təhsil eksperti: “Artıq məsələ ilə bağlı qəti addımlar atılmalıdır”
2025-ci ildə Azərbaycan əhalisi yalnız 0,3% artıb. Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, 2025-ci ilin yanvar-oktyabr aylarında əhalinin sayı 32 109 nəfər artaraq 0,3% artım göstərib. Ümumilikdə, 2025-ci il noyabrın 1-i vəziyyətinə əhalinin sayı 10 256 998 nəfərə çatıb.
Statistik göstəricilərdən də görünür ki, əvvəlki illərlə müqayisədə əhali artımında azalma müşahidə olunur. Belə ki, 2024-cü ilin yanvar-noyabr aylarında əhali 37 766 nəfər, yəni 0,4% artmışdı, 2023-cü ildə isə artım 53 625 nəfər, yəni 0,5% təşkil etmişdi. Nəticə onu göstərir ki, Azərbaycan əhalisi mütəmadi olaraq artmaqdadır, lakin illik artım tempi getdikcə aşağı düşür.
Səbəblər haqda Musavat.com-a danışan sosioloq Üzeyir Şəfiyev belə bir fikir də işlədib. “Digər bir amil regionlardan paytaxta axınla bağlıdır. Məlumdur ki, təbii artım ənənəvi olaraq regionlarda daha yüksək olur. Gənclərin rayonlardan Bakı və böyük şəhərlərə köçməsi isə bölgələrdə doğum səviyyəsinin kəskin şəkildə azalmasına səbəb olur. Bu, həm regional inkişaf, həm də ölkənin ümumi demoqrafik balansı üçün uzunmüddətli risk yaradır. Buna görə də regionlarda gənclərin qalmasını stimullaşdırmaq lazımdır: onlara torpaq sahələrinin ayrılması, mənzil şəraiti ilə təminat, güzəştli ipoteka proqramları, iş yerlərinin yaradılması, həmçinin ali təhsil müəssisələrinin bir hissəsinin regionlara köçürülməsi kimi addımlar demoqrafik balansın bərpasına ciddi töhfə verə bilər”.
Bəs hansı ali məktəblər bölgələrə köçürülə bilər?
Mövzu ilə bağlı təhsil mütəxəssisi Elşən Qafarov “Yeni Müsavat”a danışıb. Mütəxəssis qeyd edib ki, Bakı şəhərində mövcud olan sıxlıq, urbanistik yüklənmə və hazırkı şəraitdə universitetlərin böyüməsi üçün zəruri olan infrastrukturun qurulmasında yaranan ciddi çətinliklər illərdir ki, bir çox ali təhsil müəssisələrinin regionlara köçürülməsi məsələsini gündəmdə saxlayır: “Bu mövzu cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrində fərqli baxış bucaqları və yanaşmalarla müzakirə olunur. Məsələyə münasibət müxtəlif olsa da, ortaq reallıq ondan ibarətdir ki, Bakı artıq bu qədər ali məktəbi mövcud infrastruktur çərçivəsində rahat şəkildə daşımaq gücündə deyil.
Məlum olduğu kimi, Elm və Təhsil Nazirliyi Bakıda yerləşən üç universitetin – Bakı Dövlət Universitetinin, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin və Azərbaycan Texniki Universitetinin mərhələli şəkildə elmi-tədqiqat universitetlərinə çevrilməsini planlaşdırır. Bu çərçivədə həmin ali məktəblərdə bakalavriat səviyyəsinin tədricən azaldılması, magistratura və doktorantura pillələrinin isə genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu, beynəlxalq ali təhsil modelinə uyğun, məntiqli və məqsədyönlü bir yanaşmadır.
Digər universitetlərə gəldikdə isə, xüsusilə Tibb Universitetinin formalaşma modeli və funksional xüsusiyyətləri nəzərə alınmalıdır. Aparıcı tibb müəssisələrinin, klinik bazaların və ixtisaslaşmış xəstəxanaların əsasən Bakı şəhərində yerləşməsi səbəbindən Tibb Universitetinin regionlara və ya Bakı ətrafına köçürülməsi hazırkı mərhələdə real və məqsədəuyğun görünmür. Bu universitetin fəaliyyəti birbaşa paytaxtın tibbi infrastrukturu ilə bağlıdır”.
Elşən Qafarov qeyd edib ki, Pedaqoji Universitet, İnşaat və Memarlıq Universiteti, eləcə də bir sıra digər ali təhsil müəssisələri var ki, onların fəaliyyət modeli kampus tipli, korporativ və regional universitet konsepsiyasına tam uyğundur: “Ümumilikdə, Tibb Universiteti və yaxın perspektivdə elmi-tədqiqat universitetinə çevriləcək Bakı Dövlət Universiteti, Neft və Sənaye Universiteti və Texniki Universitet istisna olmaqla, digər ali məktəblərin mərhələli şəkildə regionlara köçürülməsi daha doğru və strateji baxımdan səmərəli addım olardı.
Belə bir yanaşma bir tərəfdən universitetlərin müasir kampus sisteminə keçməsi üçün real imkanlar yaradardı, digər tərəfdən isə Bakının üzərindəki həddindən artıq sıxlığı və yükü əhəmiyyətli dərəcədə azaldardı. Eyni zamanda tələbələrin sosial müdafiəsinin daha yaxşı təmin olunması üçün də əlverişli şərait formalaşardı. Hazırda Bakıda kirayə mənzillərin həddən artıq baha olması, nəqliyyat sıxlığı, tıxaclar, tələbələrin vaxtlarının böyük hissəsini yollarda keçirməyə məcbur qalması ciddi sosial problemlər yaradır. Bu vəziyyət həm təhsilin keyfiyyətinə, həm də tələbələrin gündəlik həyatına mənfi təsir göstərir”.
Təhsil mütəxəssisinin fikrincə, ən real və rasional yol ondan ibarətdir ki, qeyd olunan dörd universitetdən başqa bütün ali təhsil müəssisələri Bakıdan kənara, regionlara köçürülsün: “Bu köçürülmə formal xarakter daşımamalı, paralel olaraq universitetlərə geniş torpaq sahələri ayrılmalı, həmin ərazilərdə müasir kampuslar inşa edilməlidir. Kampusların tərkibində yataqxanalar, kitabxanalar, istirahət parkları, idman və mədəniyyət mərkəzləri, sosial infrastruktur obyektləri yaradılmalıdır. Yəni universitetlərin kampus sisteminə keçməsi həm tələbələr, həm müəllim heyəti, həm də ali məktəblərin özləri üçün uzunmüddətli perspektivdə olduqca əlverişli olar.
Bu sahədə ölkədə artıq müəyyən təcrübə mövcuddur. Məsələn, Gəncə şəhərində yerləşən Azərbaycan Dövlət Aqrar Universiteti ölkənin ən böyük kampus universitetlərindən biridir. Burada müasir tədris və sosial mühit yaradılıb. Eyni zamanda region universitetlərində tələbə sayı artıb, əlavə imkanlar formalaşıb. Naxçıvan Dövlət Universiteti, Mingəçevir Dövlət Universiteti, Gəncə Dövlət Universiteti kimi ali məktəblər artıq güclü tələbə mühitinə malikdir.
Hesab edirəm ki, Bakıda yerləşən universitetlərin böyük bir hissəsinin regionlara köçürülməsi tam mümkündür. Hazırkı şəraitdə regionlar üçün ən optimal mərkəz Gəncə bölgəsidir. Universitetlərin Gəncə ərazisinə köçürülməsi daha məqsədəuyğun olardı. Bu şəhər coğrafi baxımdan ölkənin mərkəzinə yaxın yerləşir və bütün bölgələrdən Gəncəyə nəqliyyat baxımından rahat çıxış mümkündür. Üstəlik, Gəncə artıq ali təhsil şəhəri kimi formalaşıb, tələbə mühiti burada yad deyil.
Bakı ətrafına, xüsusilə Qala qəsəbəsi ətrafına universitetlərin köçürülməsi ilə bağlı da müəyyən ilkin mülahizələr mövcuddur. Lakin ən optimal və strateji baxımdan səmərəli variant universitetlərin Gəncəyə köçürülməsidir. Çünki hazırkı vəziyyətdə Bakıda bu qədər ali məktəbin cəmləşməsi həm şəhərin infrastrukturuna ciddi zərbə vurur, həm də tələbələrin sosial müdafiəsində ciddi çətinliklər yaradır”.
Təhsil mütəxəssisi həmçinin vurğulayıb ki, artıq bu məsələ ilə bağlı real və qəti addımlar atılmalıdır: “Təxminən 10 ildən artıqdır ki, universitetlərin regionlara köçürülməsi mövzusu müzakirə olunur. Doğrudur, müəyyən addımlar atılıb. Məsələn, region universitetlərində tələbə sayının artırılması istiqamətində tədbirlər görülüb. Lənkəran Dövlət Universitetində tələbə sayı 10 mindən artıqdır. Eyni hal Mingəçevir Dövlət Universitetində, Gəncə Dövlət Universitetində və digər regional ali məktəblərdə də müşahidə olunur. Lakin bu, problemin yalnız bir hissəsidir və məsələ bununla bitmir. Universitetlərin real, sistemli və planlı şəkildə regionlara köçürülməsi artıq zərurətə çevrilib”.
