Türkiyədə illərdir minlərlə insanın həyatına birbaşa təsir edən sistem niyə ölkəmizdə geniş tətbiq olunmur?
Dünyanın bir çox ölkəsində sosial dəstək yalnız pul yardımı ilə məhdudlaşmır. Xüsusilə Türkiyə nümunəsində göründüyü kimi, insanların gündəlik qida ehtiyacını qarşılayan sistemli yanaşmalar da dövlət siyasətinin vacib hissəsinə çevrilib. Burada “aş evləri” sadəcə xeyriyyə təşəbbüsü deyil, illər ərzində formalaşmış, nəzarət olunan və davamlı işləyən sosial mexanizmdir. Bu model həm ehtiyac sahiblərinə dəstək verir, həm də cəmiyyətdə həmrəylik və sosial məsuliyyət hissini gücləndirir.
“Aş evləri”nin tarixi Osmanlı dövrünə gedib çıxır. Həmin dövrdə “imarət” adlanan bu məkanlarda kasıblara, səyyahlara və tələbələrə pulsuz yemək təqdim olunurdu. Bu, təkcə humanitar addım deyil, eyni zamanda ictimai borc və mənəvi dəyər kimi qəbul edilirdi. Müasir dövrdə isə bu ənənə daha sistemli formaya salınıb, institusional idarəetmə və şəffaf nəzarət mexanizmləri ilə təkmilləşdirilib.
Bu gün Türk “Qızıl ay”ı və yerli bələdiyyələr vasitəsilə fəaliyyət göstərən aş evləri minlərlə insanı hər gün isti yeməklə təmin edir. Sistem ölkə üzrə geniş yayılıb və demək olar ki, bütün bölgələri əhatə edir. Böyük şəhərlərdə bu xidmət daha geniş miqyas alır, bəzi mərkəzlərdə gündə minlərlə insana xidmət göstərilir. Ən önəmlisi isə bu modelin davamlı olmasıdır, aş evləri ilin bütün günləri fəaliyyət göstərir və insanların gündəlik qida ehtiyacını fasiləsiz şəkildə qarşılayır.
Bu sistemin fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də əlçatanlıqdır. Çox vaxt sadə müraciət kifayət edir və heç kim geri qaytarılmır. Daha uzunmüddətli dəstək üçün qeydiyyat mexanizmləri mövcud olsa da, ilkin mərhələdə bürokratik maneələr minimuma endirilib. Bu yanaşma “aş evləri”ni sadəcə sosial yardım vasitəsi deyil, eyni zamanda insan ləyaqətini qoruyan və cəmiyyət daxilində bərabərliyi təşviq edən bir modelə çevirir.
Bu mənzərənin fonunda isə Azərbaycan üçün vacib bir sual ortaya çıxır: illərdir effektiv işləyən, minlərlə insanın həyatına birbaşa təsir edən belə bir sistem niyə ölkəmizdə geniş tətbiq olunmur?
Üzeyir Şəfiyev
Mövzu ilə bağlı sosioloq Üzeyir Şəfiyev “Yeni Müsavat”a danışıb. Sosioloq qeyd edib ki, bu yanaşma təkcə humanitar deyil, həm də dini dəyərlərdən irəli gələn mühüm bir məsələ kimi qəbul olunub: “Uzun illər ərzində bu ənənə məhz bu dəyərlərə söykəndiyi üçün fərdi təşəbbüslər və dini mühit çərçivəsində, bəzən isə pərakəndə şəkildə həyata keçirilib. Lakin zamanla bu yanaşma daha sistemli formaya düşərək, Türkiyə təcrübəsində olduğu kimi ayrıca mərkəzlər, yəni “aş evləri” şəklində inkişaf edib. Bu, xeyriyyə fəaliyyətinin daha təşkilatlanmış və davamlı modelə çevrilməsinə imkan yaradıb. Əslində bu ənənə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrü üçün də yad deyil. Həmin dövrdə də ehtiyacı olan insanlar üçün müxtəlif yardım təşəbbüsləri və sosial dəstək mexanizmləri mövcud olub. Bu da göstərir ki, belə bir model bizim cəmiyyət üçün yeni deyil və tarixi köklərə malikdir. Bu baxımdan, həmin ənənənin yenidən bərpası və müasir formada davam etdirilməsi olduqca əhəmiyyətlidir. Türkiyədə olduğu kimi, sosial həssas qruplar üçün fəaliyyət göstərən bu tip mərkəzlər həm yaxşı nümunə, həm də praktik həll yolu kimi çıxış edir. Azərbaycan da dəyərlər baxımından bu modelə yaxın ölkədir. Cəmiyyətimizdə paylaşmaq, ehtiyacı olanlara dəstək olmaq mədəniyyəti hər zaman güclü olub. Bu səbəbdən belə təşəbbüslərin “aş evləri” formatında daha sistemli şəkildə təşkili məqsədəuyğun görünür. Bu, həm mövcud xeyriyyə potensialını bir mərkəzdə toplamağa, həm də daha çox insana davamlı şəkildə yardım göstərməyə imkan verər”.
Ekspert bildirib ki, maliyyələşmə məsələsinə gəldikdə isə bu model müxtəlif yollarla həyata keçirilə bilər: “Dövlət artıq sosial proqramlar vasitəsilə müəyyən dəstək mexanizmləri tətbiq edir. Bununla yanaşı, qeyri-hökumət təşkilatları, xeyriyyə fondları və sosial təşəbbüslər də bu prosesdə aktiv rol oynaya bilər. Dövlət qurumları sosial tərəfdaşlıq çərçivəsində bu təşkilatlarla əməkdaşlıq edərək daha effektiv nəticə əldə edə bilər. Digər tərəfdən, imkanlı şəxslərin və sahibkarların bu sahədə iştirakı xüsusilə önəmlidir. Azərbaycanda xeyriyyəçilik ənənəsi kifayət qədər güclüdür və bu potensialdan istifadə etməklə belə mərkəzlərin yaradılması mümkündür. Bu təşəbbüslər həm fərdi, həm də kollektiv şəkildə reallaşdırıla bilər və cəmiyyətə real təsir göstərə bilər. Əsas məsələ bu imkanları düzgün istiqamətləndirərək davamlı və sistemli mexanizm qurmaqdır”.
Natiq Cəfərli
İqtisadçı Natiq Cəfərli bildirib ki, bu işləri bələdiyyələr öz üzərinə götürə bilər: “Çünki onlar əhali ilə birbaşa işləyirlər. Türkiyə və Avropadakı modellər də bunu sübut edir. Azərbaycanda isə bələdiyyələr ölü doğulmuş orqanlar kimidir. Eyni zamanda onların maliyyə imkanları və fəaliyyət istiqamətləri də məhduddur. Buna görə də onların bu işdə iştirakı o qədər də real deyil. Burada ən ideal variant özəl sektorla dövlətin iş birliyidir. Bəzi ölkələrdə belə bir model mövcuddur. Xeyriyyəçiliyə pul ayıran şirkətləri vergi ödəyərkən xərclədikləri məbləği çıxırlar. Bu, kifayət qədər ciddi effekt yaradan modeldir. Belə bir modelin Azərbaycanda olmasına ehtiyac var. Belə bir məntəqələrin olması vətəndaş üçün güvən mənbəyi ola bilər”.
“Yeni Müsavat”
